Strój rycerza – z czego się składał i jak go odtworzyć?

Strój rycerza składał się z kilku warstw: odzieży spodniej, ubioru pod zbroję oraz osłon ciała dobranych do epoki i sposobu walki. Nie każdy rycerz nosił jednak pełną zbroję płytową, a podczas podróży, uczt czy codziennych zajęć uzbrojenie zastępował zwykłym ubiorem swojej warstwy społecznej. Wiarygodne odtworzenie stroju zaczyna się od wyboru czasu, miejsca i okazji, nie od zakupu hełmu. Dopiero wtedy można dobrać części, które rzeczywiście do siebie pasują.

Najpierw epoka: rycerz rycerzowi nierówny

Między wyposażeniem rycerza z XIII wieku a uzbrojeniem z końca XV wieku jest ogromna różnica. W pierwszym przypadku dominowały osłony kolcze, uzupełniane hełmem i tarczą. W drugim ciało mogła chronić dopasowana zbroja płytowa, złożona z wielu współpracujących elementów. Nie nastąpiła jednak nagła zamiana jednego zestawu na drugi: przez długi czas łączono kolczugę, płyty i osłony wykonane z innych materiałów.

Na początek warto wybrać konkretny region i przedział około 20–30 lat. „Rycerz europejski ze średniowiecza” to zbyt szerokie założenie. Znacznie łatwiej odtworzyć wyposażenie z ziem polskich około 1410 roku albo z Burgundii z połowy XV wieku. Pomocne są datowane nagrobki, miniatury, przedstawienia ołtarzowe i zachowane zabytki, ale pojedynczej ilustracji nie należy traktować jak instrukcji montażu.

Wielki hełm, późnogotycki napierśnik i tarcza normańska mogą osobno wyglądać efektownie, lecz razem tworzą zestaw elementów oddalonych od siebie o stulecia.

Co znajdowało się pod zbroją?

Bielizna, nogawice i ubiór pod ochrony

Najbliżej ciała noszono zazwyczaj lnianą koszulę i gacie. Len dobrze sprawdzał się jako warstwa nadająca się do częstego prania. Krój bielizny zmieniał się wraz z modą, dlatego współczesne bokserki i szeroka koszula ze sznurowanym dekoltem nie są uniwersalnym zamiennikiem.

Nogi okrywały najczęściej wełniane nogawice. Zależnie od okresu były rozdzielne albo łączone, a sposób ich mocowania wiązał się z pozostałymi częściami ubioru. Ważne było także obuwie: skórzane, dopasowane i wykonane według wzoru właściwego dla wybranej epoki.

Pod osłonami ciała znajdował się ubiór zapewniający odpowiednie podparcie i ograniczający otarcia. W rekonstrukcji często używa się określenia przeszywanica, ale nie oznacza ono jednego kroju odpowiedniego dla całego średniowiecza. Grubość, długość i konstrukcję trzeba dopasować do uzbrojenia.

Pod późną zbroją płytową stosowano również dopasowane kaftany z punktami do podwiązywania jej części. Bardzo gruba, luźna przeszywanica może pod taką zbroją przeszkadzać: ograniczać ruch i powodować ucisk. Więcej wypełnienia nie zawsze oznacza lepszą ochronę.

Z czego składała się ochrona rycerza?

Kolczuga była osłoną z połączonych metalowych kółek. Chroniła przede wszystkim przed cięciami, ale sama nie usuwała skutków uderzenia. Jej długość, rękawy oraz dodatkowe osłony głowy i nóg zależały od okresu. W historycznych kolczugach stosowano między innymi kółka nitowane, często łączone z pełnymi; współczesna plecionka z samych rozgiętych kółek jest tańsza, lecz mniej wierna i łatwiej się rozchodzi.

Wraz z rozwojem osłon płytowych ochronę rozbudowywano. Nie każda zbroja zawierała identyczny komplet, ale można wyróżnić podstawowe grupy elementów:

  • Głowa i szyja: hełm oraz, zależnie od konstrukcji, czepiec kolczy, zasłona kolcza lub obojczyk.
  • Tułów: kolczuga, osłony z płyt mocowanych do podłoża, później także napierśnik i naplecznik.
  • Ręce: osłony barków, ramion, łokci i przedramion oraz rękawice.
  • Nogi: osłony ud, kolan, goleni i stóp, w zestawie właściwym dla danego okresu.

Hełm trzeba dobierać razem z ochroną szyi i tułowia. Bascinet z zasłoną kolczą działa inaczej niż późniejsza przyłbica czy salada z podbródkiem. Przypadkowe łączenie tych części może zostawić niebezpieczne szczeliny albo uniemożliwić swobodne obracanie głowy.

Pełna zbroja płytowa do walki często ważyła około 20–30 kg. Ciężar rozkładał się na ciało, a prawidłowo dopasowany komplet pozwalał chodzić, klękać i wsiadać na konia bez dźwigu.

Szata wierzchnia, pas i broń

Na zbroję zakładano w niektórych okresach szatę wierzchnią, często kojarzoną dziś z heraldyką. Jej krój i długość zmieniały się, a noszenie jej nie było obowiązkowe. Duży herb na piersi nie stanowi też uniwersalnego znaku rozpoznawczego każdego rycerza.

Pas podtrzymywał wyposażenie, ale sposób zawieszenia pochwy miecza wymaga osobnego dopasowania. Miecz był ważnym elementem rycerskiego uzbrojenia, jednak w walce konnej istotną rolę odgrywała kopia. Używano również broni obuchowej i drzewcowej. Tarcza nie pasuje automatycznie do każdej zbroi – wraz z rozwojem ochrony płytowej jej rola w części zastosowań malała.

Jak odtworzyć strój bez nietrafionych zakupów?

Kolejność kompletowania i przymiarki

Najpierw należy określić przeznaczenie zestawu: pokaz, rekonstrukcja historyczna czy walka sportowa. To różne zadania. Regulaminy walk mogą wymagać dodatkowych zabezpieczeń, których nie widać na średniowiecznych przedstawieniach.

Zakupy najlepiej rozpocząć od bielizny, nogawic, butów i ubioru pod zbroję. Dopiero na tych warstwach powinno się mierzyć osłony. Zbroja dopasowana do sylwetki w koszulce może okazać się za ciasna po założeniu właściwej odzieży.

Przed zamówieniem droższych części warto ustalić z wykonawcą sposób mocowania oraz zakres ruchu. Podczas przymiarki trzeba usiąść, uklęknąć, unieść ręce i wykonać spokojny wykrok. Ucisk przy gardle, wbijanie się krawędzi pod pachę czy blokowanie kolana nie są drobiazgami do „rozchodzenia”.

Przy ograniczonym budżecie lepiej odtworzyć skromniejszy, spójny zestaw niż kupować przypadkowe elementy. Używane wyposażenie wymaga sprawdzenia dopasowania, nitów, pasków i korozji. Sama zgodność obwodu klatki piersiowej nie wystarcza.

Bezpieczeństwo i pielęgnacja gotowego zestawu

Replika dekoracyjna nie jest sprzętem do walki. Dotyczy to zarówno hełmów, jak i broni. Do treningu potrzebne są wyposażenie zaakceptowane przez organizatora, kontrolowane warunki i odpowiednie przygotowanie. Nawet tępa broń może spowodować ciężkie obrażenia.

Po użyciu metalowe części należy osuszyć i zabezpieczyć przed korozją, a wilgotną odzież wyjąć z torby. Skórzanych pasków nie powinno się suszyć przy mocnym źródle ciepła. Przed kolejnym założeniem trzeba sprawdzić zwłaszcza mocowania: pęknięty rzemień lub poluzowany nit potrafią unieruchomić dobrze wykonany element zbroi.