Spandex to elastyczne włókno syntetyczne, które pozwala ubraniu rozciągać się i wracać do pierwotnego kształtu. W składach odzieży spotyka się je również pod nazwą elastan, zwykle jako dodatek do bawełny, poliestru, poliamidu lub wiskozy. Nawet niewielka domieszka spandexu może wyraźnie zmienić dopasowanie i wygodę materiału, ale nie gwarantuje jego przewiewności ani trwałości. Znaczenie mają także pozostałe włókna, konstrukcja dzianiny lub tkaniny oraz sposób pielęgnacji. Warto więc wiedzieć, co właściwie daje ten dodatek i kiedy jego większa zawartość rzeczywiście ma sens.
Spandex, elastan i lycra – czy to ten sam materiał?
Spandex i elastan oznaczają ten sam rodzaj włókna, wytwarzanego z polimerów o segmentowej budowie, przede wszystkim poliuretanowych. Określenie „spandex” jest rozpowszechnione zwłaszcza w nazewnictwie amerykańskim, natomiast na polskich metkach częściej pojawia się „elastan”. Nie są to dwa materiały o różnych właściwościach.
Z kolei LYCRA to nazwa handlowa włókien elastycznych, a nie ogólna nazwa każdego elastanu. W potocznym języku „lycrą” nazywa się jednak także mocno rozciągliwe dzianiny, na przykład na stroje sportowe. Takie uproszczenie nie mówi, z czego faktycznie wykonano materiał.
Sam spandex rzadko stanowi całość wyrobu. Najczęściej jest łączony z innymi włóknami: wprowadzany do przędzy, oplatany nimi albo dodawany podczas tworzenia dzianiny. Dlatego określenie „materiał spandex” zwykle oznacza materiał z dodatkiem spandexu, a nie tkaninę wykonaną wyłącznie z niego.
Jakie właściwości ma spandex?
Rozciągliwość i powrót do pierwotnego kształtu
Najważniejszą cechą spandexu jest zdolność do znacznego wydłużania się pod wpływem siły. Po jej zwolnieniu włókno dąży do odzyskania wcześniejszych wymiarów. Odpowiada za to budowa polimeru, w której elastyczne segmenty współpracują z fragmentami stabilizującymi strukturę.
W praktyce materiał może dopasować się do kolana podczas siadania, bioder przy schylaniu czy ramion przy unoszeniu rąk. Ubranie mniej ogranicza ruchy, mimo że jego krój pozostaje blisko ciała. To szczególnie odczuwalne w dopasowanych spodniach i bieliźnie.
Rozciągliwość nie jest jednak tym samym co sprężystość. Pierwsza opisuje, jak mocno materiał można rozciągnąć, druga – jak skutecznie odzyskuje on kształt. Dzianina może łatwo się rozciągać, a mimo to z czasem pozostawać wypchana na kolanach lub łokciach.
Dodatek spandexu poprawia powrót do kształtu, lecz nie usuwa wszystkich przyczyn odkształceń. Liczą się także jakość przędzy, gęstość materiału, konstrukcja splotu oraz obciążenia podczas noszenia. Zbyt ciasne ubranie może być stale naprężone i szybciej tracić swoje właściwości.
Sama obecność elastanu na metce nie oznacza, że materiał rozciąga się jednakowo we wszystkich kierunkach. O tym decyduje również sposób jego wykonania.
Spandex nie jest natomiast włóknem, którego głównym zadaniem jest pochłanianie potu. Przewiewność i odprowadzanie wilgoci zależą przede wszystkim od całego materiału: pozostałych surowców, grubości, porowatości i wykończenia. Cienka, luźna dzianina z elastanem może być komfortowa latem, a zwarty materiał o podobnym składzie – wyraźnie duszny.
Ile spandexu powinno być w składzie ubrania?
Co rzeczywiście mówi procent elastanu?
W codziennej odzieży często wystarcza domieszka rzędu 2–5%, aby materiał stał się bardziej podatny na ruch i lepiej utrzymywał dopasowanie. Takie składy spotyka się między innymi w jeansach, koszulach i bawełnianych koszulkach. Nie jest to jednak uniwersalna recepta na dobry produkt.
W legginsach, strojach kąpielowych czy odzieży modelującej udział elastanu bywa większy. Pozwala uzyskać mocniejsze dopasowanie i odpowiednią pracę materiału podczas ruchu. Sam wysoki procent nie przesądza jednak o skutecznym modelowaniu ani o właściwościach kompresyjnych.
Więcej spandexu nie zawsze znaczy lepiej. Materiał o większej zawartości elastanu może silniej opinać ciało i wymagać staranniejszej pielęgnacji. W luźnej koszuli taka elastyczność bywa zbędna, podczas gdy w stroju gimnastycznym jest bardzo przydatna.
Porównywanie wyłącznie procentów łatwo prowadzi do błędnych wniosków. Dwie dzianiny z taką samą zawartością elastanu mogą różnić się grubością, miękkością, siłą rozciągania i kryciem. Skład pomaga zawęzić wybór, ale nie zastępuje oceny gotowego materiału.
Z czym łączy się spandex i gdzie się go stosuje?
Spandex uzupełnia cechy włókna dominującego, zamiast całkowicie je zmieniać. Bawełna z elastanem nadal ma charakter bawełniany, ale lepiej pracuje na sylwetce. Poliamid z elastanem pozwala z kolei uzyskać gładkie, dopasowane materiały używane w bieliźnie i odzieży sportowej.
- Bawełna ze spandexem – koszulki, bielizna, jeansy i spodnie; połączenie chłonności bawełny z większą swobodą ruchu.
- Poliester ze spandexem – odzież treningowa i codzienna; właściwości związane z wilgocią zależą od konstrukcji materiału.
- Poliamid ze spandexem – rajstopy, stroje kąpielowe, bielizna i legginsy; często gładkie wykończenie oraz dobre dopasowanie.
- Wiskoza ze spandexem – miękkie bluzki, sukienki i odzież domowa; elastyczność połączona z płynnym układaniem się dzianiny.
W tkaninach spodniowych rozciągliwość może występować głównie wszerz, co ułatwia siadanie i chodzenie. W dzianinach sportowych często potrzebna jest praca zarówno na szerokość, jak i długość. Różnica jest istotna: materiał wygodny na spodnie nie musi nadawać się na dopasowany kombinezon.
Jakie wady i ograniczenia ma spandex?
Największym zagrożeniem dla elastanu jest zbyt wysoka temperatura. Intensywne suszenie, gorące prasowanie czy pranie niezgodne z zaleceniami mogą osłabić włókna i pogorszyć ich sprężystość. Objawem bywają luźniejsze fragmenty ubrania, falujące brzegi albo cienkie, wystające niteczki.
Znaczenie mają również promieniowanie słoneczne, chlor i długotrwałe działanie potu oraz kosmetyków. Nie wszystkie odmiany włókien mają taką samą odporność. Dlatego strój przeznaczony do częstego pływania w basenie warto oceniać także pod kątem deklarowanej odporności na chlor, a nie tylko zawartości elastanu.
Spandex jest też tworzywem syntetycznym, a jego obecność w mieszance utrudnia niektóre procesy recyklingu włókienniczego. Z drugiej strony dobrze dobrany dodatek może ograniczać deformowanie odzieży. Rozsądniej oceniać trwałość konkretnego ubrania niż zakładać, że każdy materiał z elastanem jest z definicji lepszy lub gorszy.
Jak prać i suszyć ubrania ze spandexem?
Pierwszeństwo mają zalecenia na metce, ponieważ ubranie zawiera zwykle kilka rodzajów włókien, a czasem także nadruki, klejenia lub delikatne wykończenia. Zasady bezpieczne dla samego elastanu nie muszą wystarczyć dla całego wyrobu.
- Wybierać zalecaną temperaturę i unikać prania gorętszego, niż potrzebne.
- Nie stosować wybielaczy chlorowych, jeśli producent wyraźnie ich nie dopuszcza.
- Ograniczać intensywne suszenie bębnowe; suszyć zgodnie z oznaczeniami na metce.
- Prasować tylko wtedy, gdy jest to dozwolone, bez długiego nagrzewania jednego miejsca.
- Strój kąpielowy po użyciu wypłukać w czystej wodzie i nie pozostawiać mokrego w zamkniętej torbie.
Przy zakupie warto sprawdzić nie tylko skład, lecz także powrót materiału do kształtu po delikatnym rozciągnięciu, krycie oraz zachowanie szwów. Jeśli tkanina po zwolnieniu naprężenia pozostaje pofalowana, sama obecność spandexu nie powinna uspokajać. Dobrze dobrane ubranie ma zapewniać swobodę ruchu bez ciągłego naciągania materiału do granic jego możliwości.